Komentarz prawny

Załącznik 1

KOMENTARZ NA TEMAT PRAWNYCH PODSTAW ELIMINOWANIA Z PODRĘCZNIKÓW SZKOLNYCH STEREOTYPÓW ZWIĄZANYCH Z PŁCIĄ

Dr Natalia Buchowska

Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Dr Katarzyna Sękowska-Kozłowska

Poznańskie Centrum Praw Człowieka, Instytutu Nauk Prawnych PAN

Obowiązek eliminowania z podręczników szkolnych stereotypów związanych z płcią wynika z przepisów prawa polskiego i międzynarodowego. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dn. 21 czerwca 2012 r.[1] podręczniki przeznaczone do kształcenia ogólnego muszą zawierać treści zgodne z przepisami prawa, w tym z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi będącymi na mocy art. 87 Konstytucji RP źródłem prawa powszechnie obowiązującego w Polsce. Najważniejszą umową międzynarodową nakładającą na państwa zobowiązania w omawianym zakresie jest ONZ – owska KONWENCJA W SPRAWIE LIKWIDACJI WSZELKICH FORM DYSKRYMINACJI KOBIET (1979)[2], do której Polska przystąpiła w 1980 r. W świetle art. 10 lit. c) tej konwencji, państwa-strony są zobowiązane dążyć do wyeliminowania „wszelkich stereotypowych koncepcji pozycji mężczyzny i kobiety na wszystkich szczeblach nauczania i we wszystkich rodzajach kształcenia przez popieranie koedukacji i innych form nauczania, które mogą być pomocne w osiągnięciu tego celu, a zwłaszcza przez rewizję podręczników i programów szkolnych oraz dostosowanie metod pedagogicznych”. Na Polsce ciąży zatem już od przeszło 30 lat obowiązek przeciwdziałania powielaniu przez podręczniki szkolne stereotypowych przekonań dotyczących ról płci. Wpisuje się on w szersze zobowiązanie nałożone przez art. 5 lit. a) cytowanej konwencji, zgodnie z którym państwa muszą podjąć wszelkie stosowne kroki prowadzące do zmiany społecznych i kulturowych wzorców zachowania mężczyzn i kobiet w celu osiągnięcia likwidacji przesądów i zwyczajów lub innych praktyk, opierających się na przekonaniu o niższości lub wyższości jednej z płci albo na stereotypach roli mężczyzny i kobiety.

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet nie jest jedyną umową międzynarodową, która nakłada na Polskę obowiązek eliminowania z podręczników szkolnych stereotypów dotyczących ról płci. Zobowiązanie takie można wyinterpretować także z MIĘDZYNARODOWEGO PAKTU PRAW GOSPODARCZYCH, SPOŁECZNYCH I KULTURALNYCH (1966)[3] czy KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA (1989)[4], o czym świadczy dorobek organów kontrolnych monitorujących przestrzeganie tych traktatów. Potrzeba rewizji programów nauczania i materiałów edukacyjnych staje się szczególnie istotna w związku z podpisaniem przez Polskę w 2012 r. KONWENCJI RADY EUROPY O ZAPOBIEGANIU I ZWALCZANIU PRZEMOCY WOBEC KOBIET I PRZEMOCY DOMOWEJ (2011) i przyszłą ratyfikacją tego traktatu. Konwencja Rady Europy zobowiązuje w art. 14 państwa-strony do wprowadzenia do oficjalnych programów nauczania materiałów dotyczących równouprawnienia kobiet i mężczyzn oraz niestereotypowych ról przypisanym płciom. Warto dodać, że na mocy takich umów międzynarodowych jak MIĘDZYNARODOWA KONWENCJA W SPRAWIE LIKWIDACJI WSZELKICH FORM DYSKRYMINACJI RASOWEJ (1965)[5] czy KONWENCJA O PRAWACH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH (2006)[6] Polska jest także zobowiązana do zwalczania stereotypów i uprzedzeń związanych z rasą i niepełnosprawnością.

Standard międzynarodowy w omawianym zakresie kształtują także liczne dokumenty o charakterze pozaumownym stanowiące dorobek ONZ, Rady Europy oraz Unii Europejskiej. Należą do nich m.in. DEKLARACJA PEKIŃSKA ORAZ PLATFORMA DZIAŁANIA będąca dokumentem końcowym IV Światowej Konferencji ONZ w sprawie Kobiet (1995), ZALECENIA KOMITETÓW MINISTRÓW RADY EUROPY adresowane do Państw Członkowskich dotyczące włączania zasady równości szans kobiet i mężczyzn w obszarze edukacji (2007) czy uchwalona niedawno REZOLUCJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO W SPRAWIE ELIMINOWANIA STEREOTYPÓW DOTYCZĄCYCH PŁCI W UE (2013), która wzywa państwa członkowskie do oceny programów nauczania i treści podręczników szkolnych z myślą o reformie, która umożliwiłaby włączenie kwestii związanych z płcią do wszystkich materiałów edukacyjnych jako kwestii przekrojowych, koncentrując się na eliminacji stereotypów płciowych czy uwypukleniu wkładu kobiet i ich roli w historii, literaturze, sztuce itp., w tym również na najniższych szczeblach kształcenia podstawowego. Także w STRATEGII NA RZECZ RÓWNOŚCI KOBIET I MĘŻCZYZN (2010-2015) Komisja Europejska wskazuje, że role przypisane płciom wpływają na decyzje dotyczące wyboru profilu edukacji, a propagowanie niedyskryminacyjnego podejścia do przypisywanych płciom ról w dziedzinie edukacji stanowi znaczący wkład w urzeczywistnienie zasady równości płci.


[1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 21 czerwca 2012 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników, Dz. U. z 2012 r., poz. 752.

[2] Dz. U. z 1982 r., Nr 10, poz. 71.

[3] Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169.

[4] Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526.

[5] Dz. U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187.

[6] Dz. U. z 2012 r., poz. 1169.